Trải qua hơn một thập kỷ nay, Bà Chúa Kho đang trở thành một hiện tại tượng khá nổi bật của tín ngưỡng vn sau thời kỳ đổi mới. Đã gồm một vài cuốn sách nhỏ, nhiều bài bác báo, thậm chí là có cả một hội thảo khoa học bàn về hiện tượng thờ bái này. Tuy nhiên, một vấn đề đưa ra là nguồn gốc và thực chất của hiện tượng kỳ lạ tín ngưỡng Bà Chúa Kho là gì ?, có thể nói Bà là ai ?, thì còn chưa được giải thích cặn kẽ.

1.

Bạn đang xem: Lịch sử đền bà chúa kho

Trong chổ chính giữa thức dân gian bây chừ hay trên tầng hữu thức của dân chúng, Bà Chúa Kho là 1 nhân vật kế hoạch sử. Bà mang tên tuổi (Lý An Quốc, trằn Thị Ngọc...?), có xuất phát xuất thân (em gái thiết bị sáu Vua Lý Thánh Tông, vk Vua Lý, con Vua Bà, tức Hà Giang công chúa được sai xuống canh gác Cổ Mễ, con gia đình làm nghề gốm, quê ngơi nghỉ Quả Cảm, công ty nghèo...?), gồm công tích (chiêu tư thục ấp, khẩn ruộng, duy trì kho lúa mang lại triều đình trong cuộc tao loạn chống Tống trên sông Như Nguyệt ... ?). Những nhà nghiên cứu sưu tầm về nhân thân của Bà Chúa Kho thì phàn nàn là bốn liệu về Bà xích míc và trái ngược nhau. Điều này thật dễ hiểu, bởi vì Bà vốn không phải là 1 trong nhân vật lịch sử, mà là 1 trong nhân thứ huyền thoại. Vị vậy, mỗi địa phương, mỗi thời kỳ kế hoạch sử, tuỳ theo yêu cầu và cảm quan của dân chúng, Bà được lịch sử vẻ vang hoá theo hầu như kiểu khác nhau. Ai kia cần linh thiêng Bà thì gắn Bà với cái dõi hoàng tộc, là bà xã vua, còn ai đó thì lại gắn Bà với hình hình ảnh cô gái xinh đẹp, nếp na, thảo hiền. Tuy nhiên, cái phổ biến nhất của hầu như kiểu lịch sử dân tộc hoá, Bà Chúa Kho là người có công cùng với dân với nước, cơ mà mọi fan đều ngưỡng mộ.

Vậy thì Bà Chúa Kho được lịch sử hoá từ khi nào? Đó là câu hỏi không dễ trả lời. Có bạn cho vấn đề phụng cúng Bà vào Thời Lý vị chiến tích của Bà lắp với cuộc binh lửa chống Tống trên kè sông Như Nguyệt. Điều đó cũng chưa phải là bằng cớ chắc chắn, bởi vì vị trí thường thờ Bà trên bờ sông Cầu, hơn nữa đấy là vùng đất phát tích công ty Lý thì việc quy Bà với công ty Lý cùng cuộc đao binh chống Tống là vấn đề dễ hiểu. Không dừng lại ở đó nữa, mô típ Bà Chúa Kho không chỉ có ở Bắc Ninh, ngoài ra ở tp. Hà nội và một số trong những nơi khác nữa, và nghe đâu mỗi chỗ lại gắn Bà với một thời kỳ lịch sử hào hùng khác nhau, kháng quân Nguyên Thời Trần, kháng quân Minh Thời Lê...

Như vậy, trong ý niệm hữu thức của nhân dân, Bà Chúa Kho là một trong những nhân vật kế hoạch sử, gắn thêm với thể chế đơn vị nước phong kiến, được các triều đại phong thần, được nhân dân dựng thường thờ phụng, gọi là chủ Khố Linh Từ. Lớp biểu tượng này rõ ràng là lớp văn hoá muộn, thuộc thời kỳ phong con kiến tự chủ của nước ta.

*

Cửa Tam quan tiền Đền Bà Chúa Kho (Ảnh: TL)

2. Về mặt thờ cúng, nhân đồ “nửa huyền thoại, nửa định kỳ sử“ này đã hoàn toàn hội nhập vào hệ thống thờ chủng loại Tam Phủ. Trong ngôi đền, tuy Bà Chúa Kho được cúng phụng như một vị thần chủ, hotline là Bà Chúa tốt Điện Bà, tuy vậy lại được khuôn vào hệ thống điện thần tầm thường của mẫu mã Tam bao phủ với những ban cúng Tam Toà Thánh Mẫu, Ban Ông Hoàng, Ban Chầu Bà, Đức Ông, sơn Trang, Ban Cô, Ban Cậu, Ngũ Hổ, Ban Công Đồng ... Hiện tượng hội nhập theo hiệ tượng “Mẫu hoá” này chưa hẳn là hiện tượng đơn nhất ở thường Bà Chúa Kho, mà thông dụng ở nhiều nơi, tuyệt nhất là với những nữ thần hiển linh, được tôn xưng là mẫu (Vương Mẫu, Quốc Mẫu, Thánh Mẫu).

Trong khối hệ thống điện thần mang ý nghĩa phổ quát mắng của Đạo mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ, bọn họ không thấy gồm Bà Chúa Kho. Như vậy, ở đền Bà Chúa Kho sinh sống Bắc Ninh, hệ thống điện thần Đạo chủng loại Tam lấp được sử dụng như thể cái “nền”, cái “phông” cho vấn đề thờ cúng Bà Chúa Kho. Điều này, trong tâm thức dân gian, càng làm tăng lên vẻ “chính thống” và rất thiêng cho vị thần công ty được thờ.

Hiện tượng “Mẫu hoá” Bà Chúa Kho sinh sống Bắc Ninh không hẳn là cá biệt, cơ mà khá phổ biến thể hiện qua vấn đề thờ phụng những Mẫu Thần, như: Bà Chúa Sành làm việc Quả Cảm (có công trong nghề làm gốm cùng nuôi tằm), Bà Chúa Chóa (truyền tụng là bé dâu Lạc Long Quân, là vị thần của 11 buôn bản Choá), Bà Chúa Đầm sinh sống Phù Lưu, Bà Chúa Ngô sống ven sông Cầu, những Bà vào Tứ Pháp (Mây, Mưa, Sấm, Chớp) đính với Phật mẫu Man Nương...

Xem thêm: Cách Mặc Váy Cho Người Chân To, Cách Phối Đồ Cho Người Chân To Cực Chuẩn Để Dáng

Tôi trả định rằng, trước khi được “lịch sử hoá”, “cung đình hoá” thành Bà Chúa Kho Lương, một vị phụ nữ thần nào này đã được “Mẫu hoá” thành “Bà Chúa” và tham gia vào điện thần Đạo mẫu mã ở đây, vậy vị cô gái thần sẽ là ai ?

*

Lễ hội thường Bà Chúa Kho (thôn Cổ Mễ, thôn Vũ Ninh, tp Bắc Ninh, thức giấc Bắc Ninh) diễn ra ngày 14 mon Giêng mặt hàng năm. (Ảnh: TL)

3. Qua tích lũy tư liệu thực địa, qua tư liệu của những đồng nghiệp cung cấp, tôi đi cho một trả thuyết cho rằng nguồn cội thuở đầu của Bà Chúa Kho là chị em thần người mẹ lúa. Trả thuyết này dựa vào hai cơ sở, đồ vật nhất, xét về tổng thể, tín ngưỡng người mẹ Lúa là tín ngưỡng bình thường của phần lớn cư dân trồng lúa sống Đông phái nam Á với Việt Nam, mà lúc bấy giờ còn quan liền kề thấy khá thông dụng ở nhiều dân tộc bản địa thiểu số ở nước ta và các nước trong khu vực vực. Tín ngưỡng này sinh ra trên cơ sở quan niệm rằng, trong cây lúa bao gồm hồn lúa, hồn lúa đưa ra quyết định sự phát triển của cây lúa, vày vậy, từ thời gian gieo hạt đến khi thu hoạch tín đồ nông dân phải triển khai các nghi lễ tương quan tới hồn lúa, như nghi lễ người mẹ Lúa (là hiện thân của hồn lúa) gieo các khóm lúa đầu tiên, đồng thời cũng chính là nghi lễ rước người mẹ Lúa từ kho lúa ra rẫy, nghi lễ dựng cây nêu với trang trí các đồ vật mang tính phồn thực để giữ hồn lúa ở lại trên rẫy. Đặc biệt là khi bắt đầu thu hoạch, bà bầu Lúa buộc phải đi cắt đầy đủ bông lúa thứ nhất về nhằm cúng cơm bắt đầu và sau cùng là nghi lễ rước hồn lúa về kho.

Những tư liệu hồi vậy hay quan gần kề thực địa đều năm thời điểm giữa thế kỷ XX ở người việt Châu thổ Bắc Bộ cho thấy nghi thức thờ Hồn Lúa vẫn còn đấy khá phổ biến, như tục rước mạ, rước lúa thần, đúc tượng lúa, tục cúng vỏ lúa, khấn vía lúa, hotline gạo... Chỉ có điều, nếu ở các dân tộc khác người thay mặt hồn lúa là thanh nữ - bà bầu Lúa, thì ở bạn Việt tính năng này đã chuyển sang nam giới. Điều này cũng dễ nắm bắt khi cơ mà xã hội người việt đã sớm đưa sang phụ hệ, duy nhất là dưới tác động của làng mạc hội phụ hệ Trung Hoa, người phụ nữ phần đông bị bóc tách khỏi các sinh hoạt tín ngưỡng cùng đồng.

Những truyền thuyết tích lũy được về Bà Chúa Kho cũng không ít liên quan tới tục thờ người mẹ Lúa nguyên thuỷ. Theo cụ già già nói lại, Bà Chúa kho vốn là một trong những cô thôn thiếu phụ xinh đẹp, nết na, tốt nghề nông, sinh sống ở vùng ven sông Cầu. Ban đầu, vùng này là đồng bến bãi ngập nước, lầy trũng, cư dân không biết trồng cấy gì, cô thôn thiếu phụ ấy mang trấu rắc cho tới đâu thì lúa mọc lên đến đó. Từ kia thóc lúa cứ ùn ùn như núi, mọi bạn phải xây kho nhằm trữ lương thực, với tôn vinh cô bé dạy dân trồng lúa chính là Bà Chúa Kho, Bà Lẫm. Chúng ta cũng hoàn toàn có thể liên tưởng giữa hiện tượng kỳ lạ thờ Hồn Lúa trong kho lúa của rất nhiều dân tộc thiểu số hiện thời với tên gọi Bà Lẫm (kho), Bà Chúa Kho của người việt ở Bắc Ninh. Bọn họ cũng có thể xem xét tới địa danh làng Cổ Mễ. Gồm hai cách phân tích và lý giải về địa điểm này, đặc biệt liên quan tới từ “Cổ”. “Cổ” rất có thể là tên Hán hoá từ bỏ “kẻ”, một tên gọi xa xưa xóm của fan Việt. Bao gồm người cho rằng “Cổ” gốc từ “Cô”- Cô Mễ, chỉ một một số loại lúa hoang... Những địa danh này rất có thể tồn tại từ thời nhà Trần.

*

Phút không nhiều người đơn lẻ của Đền Bà Chúa Kho (Ảnh: TL)

4. Như mọi fan đều rõ, từ cuối thập kỷ 80, tốt nhất là thời điểm đầu thập kỷ 90 hiện tượng thờ thờ Bà Chúa Kho ở bắc ninh nổi lên như một điển hình nổi bật của tín ngưỡng dân gian việt nam sau thời kỳ đổi mới, khiến không chỉ các nhà công nghệ mà cả các nhà làm chủ cùng quan tâm. Di tích đền Bà Chúa Kho vốn nhỏ dại bé và có phần yên bình xưa kia nay đã thay domain authority đổi làm thịt và nhộn nhịp hẳn lên. Đền được trùng tu, không ngừng mở rộng và được nhà nước xếp hạng. Khách hàng thập phương kéo về, tuyệt nhất là dịp đầu năm để vay “tiền” Bà về làm ăn uống hay xin “lộc rơi”, “lộc vãi” và cuối năm lễ tạ, “trả” tiền vay của Bà. Làng Cổ Mễ thuộc xóm Vũ Minh vốn là thôn nghèo, nay cũng “thay domain authority đổi thịt”, thu hút hàng nghìn bạn dân vào làng thâm nhập vào quá trình mang tính “dịch vụ” tín ngưỡng, như phân phối và cung cấp hương hoa, rubi mã, viết sớ, sắp lễ, cúng khấn, rồi những dịch vụ nạp năng lượng uống, trông xe, đón quý khách ...

Về phương diện chổ chính giữa linh, Bà Chúa Kho vốn là vị thần gồm phần khiêm nhường nhịn trong lớp áo của một “nhân vật kế hoạch sử”, “Thần Mẫu”, nay tự dưng trở thành fan ban phát tài lộc theo phong cách “vay trả” như một “chủ đơn vị băng”. Những người dân tới cửa Bà cầu khấn không thể là mọi nông dân như lúc trước kia nữa, mà nay chủ yếu ớt là rất nhiều thương nhân, thị dân, viên chức nhà nước. Do vậy là từ một hình thức tín ngưỡng nông nghiệp, Bà Chúa Kho đã trở thành một vị thần nhà của yêu mến nghiệp, của thị dân đô thị. Một tín ngưỡng thuở đầu mang tính hướng nội của xã hội làng thôn nay biến hóa một tín ngưỡng mang tính hướng ngoại, tức nhà yếu phục vụ cho số đông người bên ngoài cộng đồng.

Từ đây, bạn cũng có thể hiểu được loại logíc của quá trình trở nên tân tiến nội tại của biểu tượng: mẹ Lúa/ Bà Chúa Kho Lương/ Bà Chúa Kho Tiền. Ba lớp quý giá này của hình tượng Bà Chúa Kho phản chiếu quy nguyên tắc và sự đổi khác của làng mạc hội Việt Nam: xã hội nông nghiệp & trồng trọt thời chi phí sử, công ty nghĩa yêu nước, ý thức chống ngoại xâm thời phong loài kiến tự chủ và thôn hội gửi sang cơ chế thị phần từ sau đổi mới.